Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή ζήτησε την Παρασκευή από τη Meta να καταργήσει τα σχεδιαστικά τεχνάσματα που κρατούν τους χρήστες κολλημένους στο Facebook και στο Instagram, ειδάλλως η εταιρεία κινδυνεύει με πρόστιμο που μπορεί να φτάσει σε ύψος αρκετά δισεκατομμύρια, στο πλαίσιο νέων κατηγοριών βάσει του Digital Services Act (DSA) της ΕΕ. Στην ανάγνωση των Βρυξελλών, λειτουργίες όπως το infinite scroll δεν αποτελούν χαρακτηριστικά αλλά κίνδυνο.
Τα προκαταρκτικά πορίσματα της Επιτροπής κατηγορούν τη Meta ότι έχει σχεδιάσει τις δύο πλατφόρμες ώστε να εθίζουν τους χρήστες, και ότι δεν έχει αξιολογήσει σωστά τους κινδύνους που ο σχεδιασμός αυτός ενέχει για τη σωματική και ψυχική τους υγεία, ιδιαίτερα των παιδιών και των ευάλωτων ενηλίκων. Πρόκειται για την τελευταία εξέλιξη σε έρευνα για τον εθιστικό σχεδιασμό που βρίσκεται σε εξέλιξη εδώ και πάνω από έναν χρόνο.
Ο ρυθμιστής ήταν ασυνήθιστα συγκεκριμένος ως προς το τι ζητά. Η Meta πρέπει να απενεργοποιεί εξ ορισμού λειτουργίες όπως το autoplay και το infinite scroll, να εισάγει αποτελεσματικά διαλείμματα χρόνου οθόνης και να επαναρυθμίσει τα συστήματα προτάσεών της ώστε να είναι λιγότερο προσανατολισμένα στη μεγιστοποίηση του engagement.
Πίσω από την απαίτηση αυτή κρύβεται μια ουσιαστική συζήτηση γύρω από την ελευθερία επιλογής των χρηστών. Η Επιτροπή επισήμανε ότι η Meta προσφέρει μεν εργαλεία διαχείρισης του χρόνου στις εφαρμογές της, αλλά αυτά παρακάμπτονται εύκολα, απορρίπτονται ή είναι τεχνικά δυσχερή στη χρήση, αφήνοντας την προεπιλεγμένη εμπειρία ρυθμισμένη για μέγιστη προσοχή αντί για την ευεξία των χρηστών.
Η νέα κίνηση έρχεται να επεκτείνει μια υπόθεση που είχε ήδη ανοίξει η Ευρωπαϊκή Επιτροπή. Οι Βρυξέλλες είχαν κατηγορήσει τη Meta ότι δεν απέτρεψε την εγγραφή παιδιών κάτω των 13 ετών στο Facebook και το Instagram. Οι νέες αιτιάσεις, που διατυπώθηκαν την Παρασκευή, μετατοπίζουν πλέον το βάρος από το ποιοι χρησιμοποιούν τις πλατφόρμες στον τρόπο με τον οποίο αυτές έχουν σχεδιαστεί ώστε να διατηρούν τους χρήστες ενεργούς για όσο το δυνατόν περισσότερο.
Ο μηχανισμός είναι ο Digital Services Act, το κανονιστικό πλαίσιο περιεχομένου και ασφάλειας της ΕΕ για τις μεγάλες πλατφόρμες, που υποχρεώνει τις μεγαλύτερες υπηρεσίες να εντοπίζουν και να περιορίζουν όσα το ίδιο χαρακτηρίζει συστημικούς κινδύνους. Ο εθισμός μέσω σχεδιασμού, στην ερμηνεία της Επιτροπής, είναι ένας από αυτούς.
Κεντρικό στοιχείο της υπόθεσης είναι αυτό που οι αξιωματούχοι αποκαλούν φαινόμενο «rabbit hole»: μια εξατομικευμένη ροή που συνεχίζει να εμφανίζει περιεχόμενο και κρατά την προσοχή ενός νεαρού χρήστη πολύ πέρα από το σημείο που ο ίδιος σκόπευε να σταματήσει. Το επιχείρημα της Επιτροπής είναι ότι η βλάβη είναι δομική και όχι τυχαία, ενσωματωμένη στον τρόπο που τα προϊόντα ανταμείβουν τον χρόνο που δαπανάται σε αυτά.
Τα επίπεδα των προστίμων ορίζονται από τον ίδιο τον νόμο. Αν τα πορίσματα επιβεβαιωθούν αφού απαντήσει η Meta, η εταιρεία αντιμετωπίζει πρόστιμο έως 6% του συνολικού παγκόσμιου ετήσιου κύκλου εργασιών της, ποσό που με βάση τα πρόσφατα έσοδά της θα έφτανε στα δισεκατομμύρια, αν και τα πρόστιμα της ΕΕ τείνουν να εκδίδονται αρκετά χαμηλότερα από αυτό το ανώτατο όριο εκτός ελάχιστων εξαιρέσεων.
Η απόφαση δεν είναι ακόμη οριστική. Οι κατηγορίες είναι προκαταρκτικές και η Meta μπορεί να απαντήσει πριν η Επιτροπή αποφανθεί τους επόμενους μήνες, σε μια διαδικασία που μπορεί να παραταθεί και αφήνει στην εταιρεία το περιθώριο να προτείνει διορθωτικά μέτρα αντί να καταβάλει απλώς ένα πρόστιμο.
Η απάντηση της Meta ήταν μετρημένη αλλά σταθερή. Η εταιρεία δήλωσε ότι διαφωνεί με τα πορίσματα και υποσχέθηκε να «συνεργαστεί εποικοδομητικά» με την Επιτροπή, κρατώντας τη γνωστή στάση μιας εταιρείας που σκοπεύει να αμφισβητήσει την ουσία χωρίς να εντείνει την αντιπαράθεση με τον ρυθμιστή.
Η υπόθεση εντάσσεται στη γενικότερη ευρωπαϊκή στροφή προς την προστασία των παιδιών στο διαδίκτυο, από προστασίες στα κοινωνικά μέσα βάσει ηλικίας που προωθούνται σε επίπεδο Επιτροπής έως μια σειρά εθνικών κινήσεων σε κράτη μέλη, μεταξύ των οποίων και η Ελλάδα. Ο σχεδιασμός, και όχι το περιεχόμενο, είναι ολοένα και περισσότερο το πεδίο στο οποίο στρέφουν την προσοχή τους οι ρυθμιστές.
Εδώ βρίσκεται και η σημασία της υπόθεσης πέρα από τη Meta. Αν οι Βρυξέλλες μπορέσουν να υποχρεώσουν μια πλατφόρμα να απενεργοποιήσει εξ ορισμού το autoplay και να αμβλύνει τον αλγόριθμό της, δημιουργείται ένα πρότυπο που αφορά κάθε μεγάλη υπηρεσία βασισμένη στην ίδια λογική του engagement, από τις εφαρμογές σύντομων βίντεο έως τις ροές πολύ πέρα από το Facebook και το Instagram.
Προς το παρόν, πρόκειται για απαίτηση της Ευρωπαϊκής Επιτροπής και όχι για μέτρο που έχει ήδη εφαρμοστεί, καθώς οι λειτουργίες στις οποίες αναφέρεται εξακολουθούν να είναι διαθέσιμες. Ωστόσο, οι Βρυξέλλες έχουν καταστήσει σαφές ποιες πρακτικές θεωρούν προβληματικές, προειδοποιώντας παράλληλα ότι η διατήρησή τους ενδέχεται να επιφέρει σημαντικές κυρώσεις.