Ερωτήματα για την κατάσταση των σχέσεων μεταξύ Τουρκίας και Αζερμπαϊτζάν προκαλούν οι δημόσιες αντιπαραθέσεις που καταγράφονται το τελευταίο διάστημα, παρά τους στενούς πολιτικούς, στρατιωτικούς και οικονομικούς δεσμούς των δύο χωρών.
Στο επίκεντρο βρίσκονται οι σχέσεις του Αζερμπαϊτζάν με το Ισραήλ, οι διαφορετικές προσεγγίσεις απέναντι στο Ιράν, αλλά και η αντιπαράθεση που προκλήθηκε με αφορμή τους κανόνες σχολικής ενδυμασίας και τη χρήση της ισλαμικής μαντίλας.
Ωστόσο, σύμφωνα με αναλύσεις που δημοσιεύονται στον αζερικό Τύπο, πίσω από τις επιμέρους διαφωνίες ενδέχεται να βρίσκεται ένα ευρύτερο γεωπολιτικό ζήτημα: το μέλλον του Ιράν και οι διαφορετικές στρατηγικές προτεραιότητες της Άγκυρας και του Μπακού απέναντι στις εξελίξεις στην περιοχή.
Το Ιράν στο επίκεντρο των διαφορών
Οι δημόσιες αντιπαραθέσεις δεν αρκούν, σύμφωνα με αζερικές αναλύσεις, για να εξηγήσουν την ένταση μεταξύ των δύο συμμάχων. Το ενδιαφέρον στρέφεται κυρίως στις διαφορετικές εκτιμήσεις τους για τις πιθανές εξελίξεις στο Ιράν και τις επιπτώσεις που θα μπορούσαν να έχουν στην περιφερειακή ισορροπία.
Ιδιαίτερη αναφορά γίνεται στην Ταμπρίζ, μία από τις σημαντικότερες πόλεις του βορειοδυτικού Ιράν, όπου ζει μεγάλος αριθμός πολιτών αζερικής καταγωγής.
Για το Μπακού, οποιαδήποτε σημαντική πολιτική ή γεωπολιτική ανατροπή στην Τεχεράνη θα μπορούσε να έχει άμεσες συνέπειες στα δικά του συμφέροντα. Αυτό, ωστόσο, δεν σημαίνει ότι το Αζερμπαϊτζάν επιδιώκει σύγκρουση με το Ιράν. Αντιθέτως, εξακολουθεί να προβάλλει την ανάγκη διατήρησης σχέσεων καλής γειτονίας και διπλωματικής επίλυσης των διαφορών.
Η σχετική ανάλυση εκτιμά ότι οι τουρκικοί υπολογισμοί για το μέλλον του Ιράν δεν συμπίπτουν κατ’ ανάγκην με εκείνους του Αζερμπαϊτζάν. Πρόκειται, πάντως, για εκτίμηση του αζερικού δημοσιεύματος και όχι για επιβεβαιωμένη θέση των δύο κυβερνήσεων.
Οι σχέσεις του Αζερμπαϊτζάν με το Ισραήλ
Ένα ακόμη σημείο τριβής αφορά τη στενή συνεργασία μεταξύ Αζερμπαϊτζάν και Ισραήλ, ιδιαίτερα στους τομείς της άμυνας και της ενέργειας.
Το Μπακού διατηρεί ισχυρούς δεσμούς με το Τελ Αβίβ, την ώρα που οι σχέσεις της Τουρκίας με το Ισραήλ χαρακτηρίζονται από έντονη πολιτική αντιπαράθεση.
Σε δεύτερο δημοσίευμα, που κυκλοφορεί στα τουρκικά, ασκείται κριτική στην προσπάθεια σύνδεσης των σχέσεων Αζερμπαϊτζάν – Ισραήλ με τη διμερή συνεργασία Τουρκίας – Αζερμπαϊτζάν.
Ο συντάκτης διερωτάται γιατί οι επιλογές του Μπακού στην εξωτερική πολιτική θα πρέπει να αποτελούν αντικείμενο αντιπαράθεσης με την Άγκυρα, υποστηρίζοντας ότι η ίδια λογική θα μπορούσε να χρησιμοποιηθεί και για τις σχέσεις της Τουρκίας με τρίτες χώρες, όπως η Συρία.
Η επιχειρηματολογία αυτή επικαλείται την ανάγκη αμοιβαίου σεβασμού της ανεξάρτητης εξωτερικής πολιτικής των κρατών που συμμετέχουν στον Οργανισμό Τουρκικών Κρατών.
Η μαντίλα που πυροδότησε την αντιπαράθεση
Στο επίκεντρο της δημόσιας αντιπαράθεσης βρέθηκαν και οι κανόνες σχολικής ενδυμασίας στο Αζερμπαϊτζάν.
Η σχετική υπόθεση παρουσιάστηκε από επικριτές του Μπακού ως προσπάθεια περιορισμού της ισλαμικής μαντίλας, προκαλώντας αντιδράσεις σε τουρκικούς πολιτικούς και δημοσιογραφικούς κύκλους.
Στην αντιπαράθεση ενεπλάκησαν, σύμφωνα με τα δημοσιεύματα, ακόμη και πρόσωπα που συνδέονται με το κυβερνών Κόμμα Δικαιοσύνης και Ανάπτυξης (AKP), μεταξύ των οποίων ο σύμβουλος του Τούρκου προέδρου, Οκτάι Σαράλ.
Η αζερική ανάλυση επισημαίνει ότι η ένταση της τουρκικής αντίδρασης ήταν ασυνήθιστη, δεδομένου ότι αντίστοιχοι κανόνες σχολικής ενδυμασίας εφαρμόζονται και σε άλλες χώρες που διατηρούν στενούς δεσμούς με την Τουρκία.
Κατά την ίδια εκτίμηση, η υπόθεση της μαντίλας αποτέλεσε περισσότερο την αφορμή για την εκδήλωση βαθύτερων διαφορών παρά την πραγματική αιτία της έντασης.
Η απουσία Αλίγιεφ από τη σύνοδο στην Άγκυρα
Η αντιπαράθεση απέκτησε σαφέστερη διπλωματική διάσταση στις 30 Οκτωβρίου, όταν ο πρόεδρος του Αζερμπαϊτζάν, Ιλχάμ Αλίγιεφ, δεν συμμετείχε στη σύνοδο του Οργανισμού Τουρκικών Κρατών στην Άγκυρα, παρά την προσωπική πρόσκληση του Ρετζέπ Ταγίπ Ερντογάν.
Το Αζερμπαϊτζάν εκπροσωπήθηκε από τον υπουργό Εξωτερικών Τζεϊχούν Μπαϊράμοφ, ενώ αζερικά μέσα ενημέρωσης απέδωσαν την απουσία του Αλίγιεφ σε προγραμματισμένες υποχρεώσεις.
Ωστόσο, σύμφωνα με το Reuters, η απουσία του Αζέρου προέδρου ερμηνεύθηκε από αναλυτές ως ένδειξη της επιδείνωσης των σχέσεων μεταξύ των δύο χωρών.
Είχε προηγηθεί η απόφαση του Μπακού να απαγορεύσει την είσοδο σε 31 Τούρκους πολίτες, εξαιτίας αναρτήσεων και δημόσιων τοποθετήσεων που οι αζερικές αρχές θεώρησαν προσβλητικές ή απειλητικές για την κυριαρχία της χώρας.
Από την πλευρά του, ο Ερντογάν επιχείρησε να περιορίσει την ένταση, απομακρύνοντας από τη θέση του τον σύμβουλό του Οκτάι Σαράλ, ο οποίος είχε επικρίνει τους περιορισμούς στη χρήση της μαντίλας.
Η Αρμενία και τα όρια της τουρκικής επιρροής
Πέρα από το Ιράν και το Ισραήλ, οι σχέσεις Άγκυρας – Μπακού δοκιμάζονται και από τις διαφορετικές προσεγγίσεις τους απέναντι στην Αρμενία.
Η Γκιονούλ Τολ, διευθύντρια του προγράμματος Τουρκίας στο Middle East Institute, ανέφερε στο Reuters ότι πίσω από το σύνθημα «δύο κράτη, ένα έθνος» υπάρχουν παλαιότερες εντάσεις που αφορούν την κυριαρχία του Αζερμπαϊτζάν, την επιρροή της Άγκυρας στο Μπακού, τις σχέσεις με το Ισραήλ και την προσέγγιση Τουρκίας – Αρμενίας.
Η Τουρκία επιδιώκει την εξομάλυνση των σχέσεών της με την Αρμενία, συνδέοντας ωστόσο την πρόοδο της διαδικασίας με τις ειρηνευτικές προσπάθειες μεταξύ Μπακού και Ερεβάν.
Οι διαφορετικές προτεραιότητες των δύο πλευρών αναδεικνύουν τα όρια της στρατηγικής τους σύμπλευσης, παρά τους στενούς δεσμούς που έχουν αναπτύξει τις τελευταίες δεκαετίες.
Μια στρατηγική συμμαχία υπό δοκιμασία
Παρά τις δημόσιες αντιπαραθέσεις, Τουρκία και Αζερμπαϊτζάν εξακολουθούν να συνδέονται με στενή αμυντική συνεργασία, ενεργειακά συμφέροντα και κοινές περιφερειακές επιδιώξεις.
Ο Τούρκος υπουργός Εξωτερικών Χακάν Φιντάν έχει επιχειρήσει να περιορίσει τις εντυπώσεις περί ρήξης, επισημαίνοντας ότι οι διαφωνίες μεταξύ των δύο πλευρών μπορούν να αντιμετωπίζονται μέσω απευθείας διαλόγου και όχι μέσω δημόσιων αντιπαραθέσεων στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης.
Το βασικό ερώτημα είναι κατά πόσο η σημερινή ένταση αποτελεί μια παροδική κρίση μεταξύ δύο στενών συμμάχων ή αποκαλύπτει βαθύτερες αποκλίσεις ως προς την ισορροπία συμφερόντων στον Καύκασο και τη Μέση Ανατολή.
Η εκτίμηση ότι το μέλλον του Ιράν βρίσκεται στον πυρήνα της διαφωνίας προσθέτει μια σημαντική γεωπολιτική διάσταση στην υπόθεση. Ωστόσο, τα δημόσια διαθέσιμα στοιχεία δεν αρκούν για να τεκμηριώσουν ότι αποτελεί τη μοναδική ή την καθοριστική αιτία της έντασης.