Ένα τμήμα της Ευρώπης βρίσκεται σήμερα σε αναβρασμό, με τους νέους σε διάφορες χώρες να διαδηλώνουν στους δρόμους. Κοινός παρονομαστής αυτών των κινημάτων διαμαρτυρίας είναι η πεποίθηση ότι οι κυβερνήσεις τους απέτυχαν είτε να εξασφαλίσουν ευημερία είτε να τη διανείμουν δίκαια. Το πρόβλημα είναι ταυτόχρονα οικονομικό, πολιτικό και κοινωνικό, και δεν αφορά αποκλειστικά τη νεότερη γενιά.
Οι ποικίλες ρίζες αυτής της δυσαρέσκειας, σε συνδυασμό με τη διαφαινόμενη εκλογική προέλαση της ακροδεξιάς σε σειρά επικείμενων αναμετρήσεων στα κράτη-μέλη της Ευρωπαϊκής Ένωσης, καθιστούν επιτακτική την ανανέωση της προοδευτικής πολιτικής. Όπως επισημαίνουν στο Social Europe ο πρώην Επίτροπος της ΕΕ και γενικός γραμματέας του Ιδρύματος Ευρωπαϊκών Προοδευτικών Μελετών (FEPS), Λάζλο Άντορ, και η οικονομολόγος του ιδρύματος, Άννα Κολεσνιτσένκο, η οικονομική δημοκρατία —δηλαδή η ουσιαστική συμμετοχή των εργαζομένων στην ιδιοκτησία και στη λήψη αποφάσεων των επιχειρήσεων— προσφέρει μια κρίσιμη απάντηση τόσο σε θεωρητικό όσο και σε πρακτικό επίπεδο.
Αν και εκ πρώτης όψεως μοιάζει παράδοξο, ο βασικότερος λόγος προώθησης της οικονομικής δημοκρατίας στην ΕΕ σήμερα είναι οικονομικός. Παρότι δεν αποτελεί πανάκεια για κάθε αδυναμία των ευρωπαϊκών οικονομιών, μελέτες δείχνουν ότι η συμμετοχή των εργαζομένων στην ιδιοκτησία βελτιώνει τις επιδόσεις των εταιρειών σε αποδόσεις και βιωσιμότητα. Σε αντίθεση με τη βραχυπρόθεσμη κερδοσκοπική λογική των εισηγμένων στο χρηματιστήριο επιχειρήσεων, όσες ανήκουν στους εργαζομένους επενδύουν σε μακροπρόθεσμους στόχους, καινοτομούν περισσότερο και αντέχουν καλύτερα στις οικονομικές υφέσεις.
Το αδιέξοδο της διαδοχής και η ευρωπαϊκή ανταγωνιστικότητα
Πέρα από την κοινωνική δικαιοσύνη, τα τελευταία χρόνια έχει ανακύψει στην Ευρώπη και ζήτημα οικονομικής ασφάλειας γύρω από τη διαδοχή στις μικρομεσαίες οικογενειακές επιχειρήσεις. Καθώς οι ιδρυτές τους συνταξιοδοτούνται, τα παιδιά τους συχνά δεν επιθυμούν να αναλάβουν τη διοίκηση και προτιμούν να τις πουλήσουν σε ιδιωτικά επενδυτικά κεφάλαια ή σε μεγάλους βιομηχανικούς ομίλους, πολλοί εκ των οποίων είναι αμερικανικοί.
Το πρόβλημα είναι ιδιαίτερα οξύ στη Γερμανία —στις μικρομεσαίες επιχειρήσεις που αποτελούν τη ραχοκοκαλιά της γερμανικής βιομηχανίας— αλλά αφορά επίσης την Ισπανία, την Ιταλία και άλλες χώρες. Ρεπορτάζ της Deutsche Welle περιέγραψε πώς η γερμανική οικογενειακή εταιρεία κατασκευής ανεμιστήρων και ηλεκτροκινητήρων ebm-papst πωλήθηκε έναντι περισσότερων από 5 δισεκατομμυρίων ευρώ στον αμερικανικό όμιλο Madison Air, παρότι πρόκειται για μια ιδιαίτερα κερδοφόρα επιχείρηση της οποίας τα προϊόντα έχουν υψηλή ζήτηση από τα κέντρα αποθήκευσης και επεξεργασίας δεδομένων. Παράλληλα, έκθεση της γερμανικής αναπτυξιακής τράπεζας KfW δείχνει ότι έως το τέλος του 2029 περίπου 545.000 ιδιοκτήτες γερμανικών μικρομεσαίων επιχειρήσεων σχεδιάζουν να μεταβιβάσουν τις εταιρείες τους, ενώ ένας αριθμός-ρεκόρ περίπου 569.000 ιδιοκτητών σκοπεύει να τις κλείσει ή να τις εκκαθαρίσει λόγω ηλικίας και έλλειψης οικογενειακού ενδιαφέροντος.
Η αβεβαιότητα γύρω από τη διαδοχή εντάσσεται σε μια ευρύτερη υποχώρηση της ανταγωνιστικότητας, η οποία απασχολεί τους ευρωπαϊκούς θεσμούς τα τελευταία δύο χρόνια, μετά την έκθεση του πρώην προέδρου της Ευρωπαϊκής Κεντρικής Τράπεζας, Μάριο Ντράγκι, που προειδοποίησε ότι η εναλλακτική είναι η «αργή αγωνία». Καθώς μέρος της συνταγής Ντράγκι προσέκρουσε σε πολιτικά εμπόδια ή εκφυλίστηκε σε εμμονή με την απορρύθμιση της αγοράς, η ΕΕ χρειάζεται ένα νέο σχέδιο κοινής ευημερίας, όπου η ιδιοκτησία από τους εργαζομένους μπορεί να διαδραματίσει στρατηγικό ρόλο.
Η κληρονομιά της δεκαετίας του 1980 και η άνιση κατανομή του πλούτου
Σήμερα το ζητούμενο δεν είναι απλώς η έξοδος από τη στασιμότητα, αλλά η αναστροφή μιας πορείας που ξεκίνησε τη δεκαετία του 1980, όταν διογκώθηκε η ανισότητα εισοδήματος και πλούτου στις περισσότερες ευρωπαϊκές χώρες. Η νεοφιλελεύθερη υπόσχεση ότι η συγκέντρωση κεφαλαίου θα διέχεε σταδιακά τον πλούτο προς τα χαμηλότερα εισοδηματικά στρώματα διαψεύστηκε στην πράξη. Από τον θατσερισμό στο Ηνωμένο Βασίλειο έως τις μαζικές ιδιωτικοποιήσεις στις χώρες της Κεντρικής και Ανατολικής Ευρώπης κατά τη μετάβασή τους στην οικονομία της αγοράς τη δεκαετία του 1990 —αυτό που ο Άντι Μπέρνχαμ περιέγραψε ως «μια σειρά από λανθασμένες επιλογές»—, ακολούθησαν αποβιομηχάνιση, λιτότητα, αποδυνάμωση της τοπικής αυτοδιοίκησης, δυσλειτουργίες της αγοράς και υποβάθμιση των δημόσιων υπηρεσιών, ενώ οι συνεταιρισμοί απαξιώθηκαν.
Η δικαιότερη φορολογία είναι αναγκαία, αλλά εξίσου μεγάλη προσοχή απαιτείται στον τρόπο οργάνωσης της οικονομίας και στο ποιος κατέχει τα παραγωγικά μέσα. Η εκτόξευση των ανισοτήτων τα τελευταία 40 χρόνια τροφοδοτήθηκε κυρίως από την άνιση κατανομή της ιδιοκτησίας, αφού οι πλουσιότεροι αυξάνουν την περιουσία τους πρωτίστως από την άνοδο της αξίας περιουσιακών στοιχείων —όπως τα ακίνητα και οι μετοχές— και από τα μερίσματα, παρά από τους μισθούς. Ο διαμοιρασμός της εταιρικής ιδιοκτησίας ανοίγει αυτή την πηγή πλούτου σε πολύ περισσότερους εργαζομένους.
Δημοκρατία στην εργασία απέναντι στον φόβο και την ακροδεξιά
Η μεταρρύθμιση της οικονομικής διακυβέρνησης έχει και σαφές πολιτικό διακύβευμα. Σε ολοένα και περισσότερες χώρες, εθνικιστικές και αυταρχικές δυνάμεις εμφανίζονται ως σωτήρες των Ευρωπαίων, κερδίζοντας επιρροή ιδίως στους νέους. Η οικονομική στασιμότητα και η συγκέντρωση πλούτου καθιστούν τους πολίτες ευάλωτους στα άκρα, καθώς η ακροδεξιά επενδύει στον φόβο. Δεκαετίες νεοφιλελευθερισμού αποδυνάμωσαν τα συνδικάτα και διέρρηξαν τους κοινωνικούς δεσμούς, αφήνοντας τον καθένα μόνο απέναντι στα προβλήματά του — φαινόμενο εντονότερο στις ΗΠΑ, αλλά με αισθητή επιδείνωση και στην Ευρώπη.
Η απάντηση δεν βρίσκεται σε αυταρχικούς σωτήρες, αλλά σε περισσότερη δημοκρατία: συνελεύσεις πολιτών, ανοιχτή νομοθέτηση, σχολεία που διαμορφώνουν ενεργούς πολίτες αντί για υπάκουους εργαζομένους και ουσιαστική συμμετοχή των εργαζομένων στη διοίκηση των επιχειρήσεων, με λόγο τόσο στις αποφάσεις του κλάδου τους όσο και στη συνολική οικονομική πολιτική. Για να αποδώσει καρπούς, η ιδιοκτησία από τους εργαζομένους πρέπει να συνοδεύεται από εξουσία λήψης αποφάσεων· διαφορετικά περιορίζεται σε επιμερισμό του οικονομικού ρίσκου. Η συμμετοχή στις αποφάσεις δίνει στους εργαζομένους έλεγχο πάνω στην εργασία και την εταιρεία τους, καλλιεργώντας συλλογική ευθύνη αντί για αδυναμία.
Η ιδέα αυτή δεν είναι αδοκίμαστη, καθώς μετρά πάνω από έναν αιώνα ζωής μέσω των συνεταιρισμών. Στις Ηνωμένες Πολιτείες, το πρώτο Σχέδιο Μετοχικής Ιδιοκτησίας Εργαζομένων δημιουργήθηκε το 1956 από τον δικηγόρο και οικονομολόγο του Σαν Φρανσίσκο Λούις Ο. Κέλσο, και έκτοτε τέτοια σχήματα έχουν εδραιωθεί τόσο στις ΗΠΑ όσο και στο Ηνωμένο Βασίλειο. Στην ηπειρωτική Ευρώπη, οι συνεταιρισμοί απέδειξαν ότι η μικτή οικονομία είναι βιώσιμη, συγκρατώντας μεγάλο μέρος των νεοφιλελεύθερων πιέσεων. Παρ’ όλα αυτά, η συγκέντρωση ιδιωτικού πλούτου διατηρεί ακόμη την οικονομία, κατά τη διάσημη έκφραση του Καρλ Πολάνι, «αποκομμένη» από την κοινωνία. Η διεύρυνση της ιδιοκτησίας στους εργαζομένους μπορεί να επανασυνδέσει τη λειτουργία της οικονομίας με τις ευρωπαϊκές κοινωνίες και τις προοδευτικές αξίες.