Όπως λέγεται συχνά, ακόμα και τα καλά πράγματα μπορούν να γίνουν υπερβολικά. Στις ΗΠΑ, τα δημοσιονομικά ελλείμματα έχουν αντισταθμίσει δυναμικά τις αρνητικές διαταραχές (την παγκόσμια χρηματοπιστωτική κρίση και την πανδημία) και έχουν ενισχύσει τις επενδύσεις στον βιομηχανικό μετασχηματισμό, ενώ στην Ευρώπη, η προσήλωση στη δημοσιονομική ορθοδοξία, αν και επέτρεψε σε κάποιο βαθμό την απορρόφηση των κραδασμών, κατέστησε τη δημοσιονομική πολιτική πιο περιοριστική και, κυρίως, εμπόδισε μια δυναμική επέκταση των δημόσιων επενδύσεων που θα ανταποκρινόταν στις δηλωμένες πολιτικές φιλοδοξίες.
Τουλάχιστον ένα μέρος τού τόσο κατακριτέου χάσματος μεταξύ των οικονομικών επιδόσεων των ΗΠΑ και της ΕΕ δεν αντανακλά διαρθρωτικούς παράγοντες, όπως συνήθως υποστηρίζεται, αλλά μάλλον μια πολύ πιο επεκτατική δημοσιονομική πολιτική στην άλλη πλευρά του Ατλαντικού. Όμως, η Αμερική έχει σαφώς πάρει πάρα πολύ από το καλό.
Τα οικονομικά λάθη έρχονται να μας στοιχειώσουν
Το πρόβλημα δεν είναι οι μεγάλες διακυμάνσεις προς το έλλειμμα, εξηγεί ο Άντριου Γουάτ, γενικός διευθυντής του Ευρωπαϊκού Συνδικαλιστικού Ινστιτούτου, στο Social Europe – εδώ η ΕΕ θα έπρεπε να πάρει παράδειγμα από τις ΗΠΑ – αλλά η επίμονη αδυναμία να ανασυγκροτηθεί η δημοσιονομική ισχύς σε περιόδους ευημερίας.
Είναι εντυπωσιακό ότι, από την παγκόσμια χρηματοπιστωτική κρίση και μετά, οι ΗΠΑ δεν έχουν εκπληρώσει ούτε μία φορά το κριτήριο του 3% για το έλλειμμα που ισχύει στην Ευρώπη. Και αυτό ισχύει ιδιαίτερα τα τελευταία τρία χρόνια, όταν οι ΗΠΑ παρουσίασαν ελλείμματα στο ίδιο επίπεδο με αυτό της ΕΕ στο αποκορύφωμα της κρίσης της, παρά την αρκετά δυναμική ανάκαμψη και την σχεδόν πλήρη απασχόληση.
Δεν είναι μόνο τα επίμονα ελλείμματα που έχουν οδηγήσει στην πρόσφατη απότομη άνοδο των επιτοκίων· οι αποδόσεις των μακροπρόθεσμων ομολόγων του δημοσίου διάρκειας 10 και 30 ετών, που είναι καθοριστικές και για το κόστος δανεισμού του ιδιωτικού τομέα, έχουν φτάσει περίπου στο 4,7% και στο 5,2% αντίστοιχα.
Το πρόβλημα είναι ότι τα αμερικανικά κρατικά ομόλογα αποτελούν το σημαντικότερο χρηματοοικονομικό περιουσιακό στοιχείο στον κόσμο, το θεμέλιο του παγκόσμιου χρηματοοικονομικού συστήματος. Η αγορά δεν θα οδηγηθεί απαραίτητα σε κρίση. Ωστόσο, οι πρόσφατες παρεμβάσεις του αμερικανικού υπουργείου Οικονομικών δεν έκαναν τίποτε άλλο παρά να υπογραμμίσουν την ευπάθεια, αντί να ενισχύσουν την εμπιστοσύνη.
Εν ολίγοις, μια κρίση δεν είναι αναπόφευκτη, αλλά ο κίνδυνος αυξάνεται καθημερινά, και αν τα δημοσιονομικά πράγματα πάνε στραβά, οι επιπτώσεις θα εξαπλωθούν και πέρα από τον Ατλαντικό. Ήδη, τα ευρωπαϊκά επιτόκια ωθούνται προς τα πάνω από τις ΗΠΑ που απορροφούν το παγκόσμιο κεφάλαιο, για την άνθηση της τεχνητής νοημοσύνης ή, πιο πιθανόν, για τη «φούσκα».
Κοιτώντας μπροστά, είναι πιθανός ένας συνδυασμός απότομης ανατίμησης του ευρώ, περαιτέρω πτώσης της ζήτησης εισαγωγών στις ΗΠΑ και/ή αντίδρασης των πληθωριστικών πιέσεων, ανάλογα με τις εξελίξεις και τις αποφάσεις που λαμβάνονται εκεί, στις οποίες – και αυτό είναι το βασικό σημείο – η Ευρώπη ουσιαστικά δεν έχει καμία επιρροή.
Οι συνέπειες της δημοσιονομικής ανευθυνότητας των ΗΠΑ κινδυνεύουν να μετακυληθούν στους δημοσιονομικά συνετούς Ευρωπαίους, όπως συνέβη με την κρίση των ενυπόθηκων δανείων υψηλού κινδύνου. Οι ΗΠΑ παίρνουν την ώθηση. Η Ευρώπη δέχεται το πλήγμα. Τώρα είναι η ώρα για αντίμετρα.
Ευκαιρία για την Ευρώπη να δημιουργήσει ένα ασφαλές περιουσιακό στοιχείο
Μια απειλή μπορεί συχνά να αποδειχθεί ευλογία. Πράγματι, η αυξανόμενη πίεση στο παγκόσμιο χρηματοοικονομικό πλαίσιο που έχει ως επίκεντρο το δολάριο γενικά, και στην αγορά ομολόγων του αμερικανικού υπουργείου Οικονομικών ειδικότερα, αποτελεί μια τεράστια ευκαιρία που η Ευρώπη πρέπει να αξιοποιήσει. Ποτέ δεν υπήρξαν πιο ευνοϊκές συνθήκες για την Ευρώπη να δημιουργήσει μια αγορά για το χρέος της ΕΕ.
Τα παλιά επιχειρήματα εξακολουθούν να ισχύουν. Υπάρχει ευρεία συναίνεση ως προς την ανάγκη μιας μαζικής επενδυτικής πρωτοβουλίας για την εμβάθυνση της στρατηγικής αυτονομίας και της βιωσιμότητας της Ευρώπης: στις ανανεώσιμες πηγές ενέργειας, στις μεταφορές και στις ενεργειακές υποδομές, στην ψηφιακή τεχνολογία, στην ασφάλεια και στην «ετοιμότητα». Μεγάλο μέρος αυτών των επενδύσεων θα πρέπει να καθοδηγείται από τον δημόσιο τομέα και έχει τον χαρακτήρα ενός ευρωπαϊκού δημόσιου αγαθού.
Μια κοινή ευρωπαϊκή δανειοληπτική ικανότητα δεν αφορά πλέον – όπως στην παλιά συζήτηση για τα ευρωομόλογα κατά τη διάρκεια της κρίσης του ευρώ – πρωτίστως τη διάσωση των εθνικών δημοσιονομικών θέσεων. Ωστόσο, θα εξασφάλιζε τη δυνατότητα πραγματοποίησης δημόσιων επενδύσεων σε ολόκληρη την ΕΕ, με χαμηλά επιτόκια, ακόμη και σε χώρες που διαθέτουν επί του παρόντος περιορισμένο δημοσιονομικό περιθώριο. Και δημιουργώντας ένα ενιαίο ασφαλές περιουσιακό στοιχείο, θα συνέβαλε στη μείωση του κινδύνου των εθνικών «φαύλων κύκλων» μεταξύ των δημοσιονομικών αρχών και των τραπεζικών συστημάτων, οι οποίοι προκάλεσαν τόσο μεγάλη καταστροφή κατά τη δεκαετία του 2010. Θα επέτρεπε επίσης στην ΕΚΤ να παρεμβαίνει στην αγορά ομολόγων όταν χρειάζεται, χωρίς τις περίπλοκες δομές και τις διαμάχες που περιβάλλουν τις αγορές εθνικών ομολόγων.
Το νέο στοιχείο είναι το διεθνές πλαίσιο. Το σύστημα του δολαρίου έχει εμφανώς αποδυναμωθεί. Οι διεθνείς επενδυτές είναι ανήσυχοι. Η Κίνα έχει ήδη διαφοροποιήσει σημαντικά τα χαρτοφυλάκιά της από το δολάριο. Πολλές χώρες, με πρώτη και κύρια την Ιαπωνία, θα επιθυμούσαν διακαώς να μειώσουν την ευπάθεια που απορρέει από τις τεράστιες τοποθετήσεις σε αμερικανικά χρεόγραφα. Αντιμέτωποι με την κυβέρνηση Τραμπ, οι επενδυτές εκτός ευρωζώνης, κοντά και μακριά, θα είναι πρόθυμοι να κατέχουν ομόλογα της ΕΕ: τίτλους που εκδίδονται από έναν φορέα ο οποίος φημίζεται, αν μη τι άλλο, για τη σταθερότητά του και ο οποίος προσπαθεί, όσο καλύτερα είναι δυνατόν επί του παρόντος, να διατηρήσει τους κανόνες του διεθνούς εμπορίου.
Αυτό, με τη σειρά του, θα επιτρέψει στην Ευρώπη να χρηματοδοτήσει τις απαραίτητες επενδύσεις με σημαντικά χαμηλότερο κόστος, αναστρέφοντας επίσης εν μέρει την εκροή των ευρωπαϊκών αποταμιεύσεων προς τις ΗΠΑ (περίπου 300 δισεκατομμύρια ευρώ ετησίως, σύμφωνα με την Έκθεση Ντράγκι). Τέλος, αλλά εξίσου σημαντικό, θα συμβάλει στην ομαλή μετάβαση προς ένα πιο πολυπολικό παγκόσμιο χρηματοοικονομικό και οικονομικό σύστημα, στο οποίο θα μπορούν να ενταχθούν χώρες όπως η Κίνα και η Ινδία.
Από καθαρά οικονομική άποψη, είναι, φυσικά, εντελώς παράλογο το γεγονός ότι ένας οργανισμός με το παγκόσμιο οικονομικό βάρος της ΕΕ δεν διαθέτει τη δική του ουσιαστική και μόνιμη αγορά κρατικών ομολόγων – τα ομόλογα που εκδόθηκαν στο πλαίσιο του NextGenerationEU έχουν μια λειτουργία «απόδειξης της ιδέας», αλλά το NGEU έχει σχεδιαστεί ρητά ως προσωρινό μέτρο, ακόμη και αν τα ομόλογά του, τα οποία είχαν μεγάλη ζήτηση, θα κυκλοφορούν για πολλά χρόνια.
Το εμπόδιο ήταν πάντα πολιτικό και νομικό. Αυτό που είναι σαφές είναι ότι οι συνθήκες-πλαίσιο δεν ήταν ποτέ πιο ευνοϊκές. Το γεγονός ότι οι διαπραγματεύσεις για τον επόμενο επταετή προϋπολογισμό της ΕΕ βρίσκονται σε εξέλιξη και φαίνονται δαιδαλώδεις, μπορεί επίσης να αποδειχθεί ευνοϊκό. Μια δανειοληπτική ικανότητα που χρηματοδοτείται από ενισχυμένους ιδίους πόρους θα μπορούσε να αποτελέσει έναν τρόπο για να καταστεί δυνατή η αύξηση των δαπανών της ΕΕ που υποστηρίζουν ορισμένες χώρες, αποφεύγοντας παράλληλα τις πιέσεις στους εθνικούς προϋπολογισμούς στις οποίες αντιτίθενται άλλες.
Οι δημοσιονομικές δυσκολίες των ΗΠΑ ενέχουν σημαντικούς κινδύνους για την Ευρώπη. Η ΕΕ θα πρέπει να εξασφαλίσει προστασία δημιουργώντας άμεσα ένα «ασφαλές περιουσιακό στοιχείο» – ομόλογα που εξυπηρετούνται από τους δικούς της πόρους – ακόμη και αν αρχικά ο όγκος τους είναι μικρός ή δεν προβλέπεται από τις Συνθήκες.
Μακροπρόθεσμα, η αποδυνάμωση του συστήματος που βασίζεται στο δολάριο ανοίγει ευκαιρίες για την Ευρώπη να απαλλαγεί από την εξάρτησή της από τις ΗΠΑ – η οποία ήταν οδυνηρά εμφανής τους τελευταίους μήνες – και να ενισχύσει την αυτονομία της στη διεθνή σκηνή. Παράλληλα με άλλα μέτρα, όπως τα ευρωπαϊκά συστήματα πληρωμών, μια αναπτυσσόμενη και ρευστή αγορά ομολόγων της ΕΕ αποτελεί βασικό πυλώνα, δημιουργώντας τους χαμηλού κόστους χρηματοοικονομικούς πόρους που χρειάζεται η Ευρώπη για να χρηματοδοτήσει τις επενδύσεις που απαιτούνται για την προώθηση της οικονομικής της μεταμόρφωσης.