Η φέρουσα ικανότητα και οι δημόσια προσβάσιμοι δείκτες θα πρέπει να αποτελέσουν θεμελιώδη εργαλεία σχεδιασμού και ενίσχυσης της δημοκρατικής συμμετοχής.
Παράλληλα, οι ευρωπαϊκές πολιτικές και οι χρηματοδοτήσεις οφείλουν να στηρίζουν ουσιαστικά τις τοπικές κοινωνίες, τις κοινότητες και τα συνεργατικά εγχειρήματα, ώστε η παραγόμενη αξία να παραμένει στον τόπο και να ενισχύεται η τοπική ανθεκτικότητα.
Πρόσφατα δημοσιεύθηκε από την Ευρωπαϊκή Επιτροπή η πρώτη ειδική Ευρωπαϊκή Στρατηγική για τα νησιά, καθώς και η αντίστοιχη Στρατηγική για τις Παράκτιες Κοινότητες. Κατά το στάδιο της διαβούλευσης είχαμε καταθέσει τις προτάσεις μας και συνεχίζουμε με τα σχόλιά μας επί των τελικών εκθέσεων που δημοσιεύτηκαν.
Τα σχόλια αυτά έχουν ήδη κοινοποιηθεί και στον ευρωβουλευτή κ. Αρναούτογλου, με τον οποίο διατηρούμε επικοινωνία από την έναρξη της διαβούλευσης. Θεωρούμε ιδιαίτερα σημαντική τη διατήρηση ενός σταθερού διαύλου επικοινωνίας με την Ευρωπαϊκή Ένωση, καθώς πλέον αναγνωρίζει τις ιδιαιτερότητες και τις ανάγκες των νησιωτικών περιοχών της Μεσογείου και διαμορφώνει πολιτικές που μας αφορούν άμεσα.
Καλούμε εκ νέου την τοπική αυτοδιοίκηση, τους φορείς των νησιών και τους πολίτες να συμμετέχουν ενεργά σε αυτές τις διαδικασίες
Παρατηρήσεις για τη νέα Ευρωπαϊκή Στρατηγική για τα Νησιά
Θετικά στοιχεία της στρατηγικής
Θετικά αξιολογείται, καταρχάς, η αναγνώριση του «κόστους της νησιωτικότητας» ως πραγματικού και μετρήσιμου μειονεκτήματος που επηρεάζει την οικονομία, τις δημόσιες υπηρεσίες και την καθημερινότητα των κατοίκων.
Εξίσου σημαντική είναι η αναφορά στην ανάγκη διαφοροποίησης των νησιωτικών οικονομιών πέρα από τον τουρισμό, καθώς και η αναγνώριση κρίσιμων προκλήσεων όπως η λειψυδρία, η στεγαστική κρίση, η ενεργειακή εξάρτηση και η δημογραφική αποδυνάμωση.
Θετική θεωρείται επίσης η έμφαση στις ενεργειακές κοινότητες, στην αποκεντρωμένη παραγωγή ενέργειας, στην ενίσχυση της ανθεκτικότητας απέναντι στην κλιματική κρίση και στη βελτίωση της συνδεσιμότητας των νησιών.
Τέλος, σημαντική είναι η πρόθεση της Επιτροπής να αξιολογεί συστηματικότερα τις επιπτώσεις των ευρωπαϊκών πολιτικών στα νησιά, αναγνωρίζοντας ότι οι ίδιες πολιτικές δεν έχουν τα ίδια αποτελέσματα σε νησιωτικές και ηπειρωτικές περιοχές.
Κενά και αδυναμίες
Παρά τις θετικές διαπιστώσεις, η στρατηγική παραμένει σε μεγάλο βαθμό ένα πλαίσιο κατευθύνσεων, χωρίς δεσμευτικούς μηχανισμούς εφαρμογής.
Αν και αναγνωρίζεται η ανάγκη διαφοροποίησης των οικονομιών και οι πιέσεις που σχετίζονται με τον τουρισμό, δεν γίνεται ρητή αναφορά στο φαινόμενο του υπερτουρισμού. Ακόμη και η συμπληρωματική Στρατηγική για τις Παράκτιες Κοινότητες περιορίζεται σε γενικούς χαρακτηρισμούς, χωρίς να εξετάζονται ουσιαστικά τα όρια της τουριστικής ανάπτυξης.
Δεν ενσωματώνεται επαρκώς η έννοια της φέρουσας ικανότητας, ούτε προτείνονται εργαλεία που να συνδέουν τον αναπτυξιακό σχεδιασμό με τη διαθεσιμότητα πόρων όπως το νερό, η ενέργεια και η στέγαση, καθώς και με τις πραγματικές δυνατότητες των υποδομών.
Παράλληλα, η στρατηγική αναγνωρίζει τις πιέσεις από την κλιματική κρίση και τον τουρισμό, χωρίς όμως να αναλύει επαρκώς την αλληλεπίδραση και την ενίσχυση αυτών των φαινομένων στα νησιά.
Ιδιαίτερο προβληματισμό προκαλεί η αναφορά στη «βιώσιμη αφαλάτωση» χωρίς σαφή κριτήρια. Σύμφωνα με τις αρχές του EU Blue Economy Observatory, θα πρέπει να προηγούνται η εξοικονόμηση, ο περιορισμός των απωλειών και η επαναχρησιμοποίηση του νερού, με την αφαλάτωση να εντάσσεται σε ένα συνολικό σχέδιο διαχείρισης.
Σοβαρό ζήτημα αποτελεί επίσης η απουσία ουσιαστικού ελέγχου στις νόμιμες και παράνομες γεωτρήσεις, με αποτέλεσμα την ανεξέλεγκτη άντληση υδάτινων πόρων.
Επιπλέον, ο πρωτογενής τομέας δεν αναδεικνύεται επαρκώς ως παράγοντας ανθεκτικότητας, παρότι συμβάλλει στη διαφοροποίηση της οικονομίας, στην επισιτιστική ασφάλεια και στη διατήρηση της παραγωγικής βάσης των νησιών.
Τέλος, αν και δίνεται έμφαση στην προσέλκυση επενδύσεων, δεν διασφαλίζεται επαρκώς η ωφέλεια για τις τοπικές κοινωνίες. Στα νησιά, η Τοπική Αυτοδιοίκηση πρέπει να έχει ουσιαστικό ρόλο στον σχεδιασμό και την αξιολόγηση των μεγάλων έργων, με κριτήριο τη συμβολή τους στην τοπική οικονομία και την παραμονή της παραγόμενης αξίας στον τόπο.
Κρίσιμες προτεραιότητες για τα ελληνικά νησιά
Πρώτη προτεραιότητα αποτελεί η υδατική ασφάλεια, μέσω εξοικονόμησης, επαναχρησιμοποίησης, αποθήκευσης και βιώσιμων λύσεων παραγωγής νερού, καθώς και προστασίας των υπόγειων υδροφορέων.
Δεύτερη προτεραιότητα είναι η ενεργειακή αυτονομία, με ανάπτυξη ενεργειακών κοινοτήτων, αποθήκευση ενέργειας και τοπική παραγωγή.
Τρίτη προτεραιότητα αφορά την αντιμετώπιση της στεγαστικής κρίσης, που επηρεάζει την κοινωνική συνοχή και τη δυνατότητα παραμονής των κατοίκων.
Τέταρτη προτεραιότητα είναι η διαφοροποίηση της οικονομίας πέρα από τον τουρισμό, με ενίσχυση της αγροδιατροφής, της μεταποίησης, της γαλάζιας οικονομίας και της κοινωνικής επιχειρηματικότητας.
Τέλος, κρίσιμη θεωρείται η ενσωμάτωση της φέρουσας ικανότητας στον σχεδιασμό πολιτικών για τα νησιά.
Εργαλεία χρηματοδότησης
Η στρατηγική δεν εισάγει νέο, αποκλειστικά νησιωτικό χρηματοδοτικό μηχανισμό, αλλά βασίζεται σε υφιστάμενα εργαλεία.
Ωστόσο, κρίσιμο ζήτημα δεν είναι μόνο το ύψος των πόρων, αλλά και η πρόσβαση σε αυτούς.
Για τον λόγο αυτό προτείνεται το επόμενο Πολυετές Δημοσιονομικό Πλαίσιο να προβλέπει στοχευμένα εργαλεία για ενεργειακές κοινότητες, φορείς ΚΑΛΟ, συνεταιρισμούς και δημοτικές πρωτοβουλίες, ώστε να ενισχύεται η τοπική ιδιοκτησία και η παραμονή της αξίας στον τόπο.
Ρόλος του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου
Το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο μπορεί να συμβάλει ουσιαστικά στην ενίσχυση της στρατηγικής μέσω:
- υποχρεωτικού Island-Proofing σε όλες τις πολιτικές,
- ειδικών εργαλείων για κοινοτικές και δημοτικές πρωτοβουλίες,
- ανάπτυξης δεικτών φέρουσας ικανότητας,
- διαφανούς μηχανισμού αξιολόγησης έργων,
- σύνδεσης της στρατηγικής Right to Stay με τη διαχείριση τοπικών πόρων,
- και δημιουργίας κοινού ευρωπαϊκού πλαισίου παρακολούθησης της κατάστασης των νησιών.
Η μακροπρόθεσμη ανθεκτικότητα των νησιών δεν θα προκύψει μόνο από επενδύσεις, αλλά από τη δυνατότητα των τοπικών κοινωνιών να συμμετέχουν ενεργά στον σχεδιασμό, να διατηρούν την παραγόμενη αξία στον τόπο τους και να έχουν ουσιαστικό ρόλο στη διαχείριση των πόρων που καθορίζουν το μέλλον τους.